هزاران سال پیش مردی از
القاب ائمه اطهار، عليهمالسلام، از آن جمله القاب امام زمان، عجّلاللَّهتعالىفرجه، يكى از راههاى مهم شناخت خصايل و فضايل آن حجتهاى به حق الهى است.
در اين نوشته تلاش مىشود تا از طريق ارايه توضيح مختصر در زمين7 برخى از لقبهاى حضرت بقيةالله، با ابعاد مختلف ويژگىها و اوصاف آن حضرت از منظر القابى كه براى او تعيين شده است بيشتر آشنا شويم.
براى امام زمان7 اسامى و لقبهاى زيادى ذكر شده است در كتاب نجمالثاقب مرحوم محدث نورى حدود صد و هشتاد و دو نام و لقب و در كتاب نام نامه حضرت مهدى7 به حدود سيصد و ده اسم و لقب آن حضرت اشاره شده است. گفتنى است كه منشأ اصلى اين نامها و لقبها علاوه بر تصريح ائمه اطهار، عليهمالسلام، و پيامبر اكرم9 ادعيه و زيارتنامههايى است كه براى امام زمان7 ذكر شده است.
در اينجا به برخى از مهمترين القاب آن حضرت اشاره مىكنيم:
1. مهدى: يكى از مشهورترين لقبهاى امام زمان7 مهدى است. درباره علت ناميده شدن آن حضرت با اين لقب روايتهاى مختلفى ذكر شده است. حضرت امام محمد باقر7 مىفرمايند:
هنگامى كه مهدى ما قيام كنند ثروتها را بطور مساوى تقسيم و در جامعه به عدالت و دادگرى رفتار مىكند. هر كس از او اطاعت كند از خداوند اطاعت كرده است و هر كس او رإ؛آ ّّط نافرمانى كند از خدا نافرمانى كرده است. و آن جضرت را »مهدى« ناميدهاند چون به امور پنهان و نهانى هدايت مىگردد.
2 درباره امور نهانى كه آن حضرت به آنها هدايت مىشود يا هدايت مىكند با توجه به تعابير روايات نظرات چندى بيان شده است. از آنجا كه در دوره غيبت مخصوصاً دوران غيبت كبرى در اثر پيدا شدن تبليغات ضددينى و تفسيرها و برداشتهاى نامناسب از احكام دين و نفوذ خرافات و انديشههاى غلط غيردينى به اصول و تعاليم اصيل اعتقادى مردم دين اصلى و حتى قرآن اصلى را فراموش خواهند كرد. آن حضرت پس از ظهور قرآن اصيل و احكام واقعى اسلام را از لابلاى آنهمه تحريفات و تفسيرهاى نادرست بيرون خواهند كشيد به گونهاى كه حتى مردم گمان خواهند كرد كه ايشان يك دين و آيين جديدى را مطرح مىكنند به اين مناسبت آن حضرت را مهدى مىگويند.
پيامبر اكرم9 در اين باره مىفرمايند:
دوازدهمين فرزندم به گونهاى غايب خواهد شد كه اصلاً ديده نخواهد شد و در اين دوره غيبت وقايع سختى رخ خواهد داد و در نتيجه طولانى شدن اين دوره زمانى خواهد آمد كه از اسلام جز اسمى و از قرآن جز رسم و خطى اثرى باقى نخواهد ماند. در آن موقع خداوند متعال به وى اجازه خواهد داد تا قيام كند آنگاه به وسيله او اسلام را تقويت و تجديد خواهد كرد.
3 بر طبق اين ديدگاه چون حضرت مهدى7 مردم را به حقايق پنهان شده دينى راهنمايى خواهند كرد او را مهدى مىگويند.
ديدگاه ديگر اين است كه قائم آل محمد9 را از اين رو مهدى مىگويند كه مردم را به امورى كه بر آنها پوشيده است راهنمايى خواهد كرد. وى پس از ظهور جهت ارشاد پيروان اديان ديگر كتابهاى آسمانى تحريف نشده آنها را به آنها نشان خواهد داد و از اين طريق آنها را با دين اصيل خودشان آشنا خواهد ساخت و بر اساس همان احكام تحريف نشده آيين خودشان با آنان رفتار خواهد كرد. در روايتى مىخوانيم از جمله كارهاى حضرت امام زمان7 پس از ظهور اين است كه وى تورات اصلى و انجيل اصلى و ساير كتابهاى انبياى گذشته را از يك مخفيگاه خارج خواهد ساخت.
4 ديدگاه ديگر اين است كه آن حضرت پس از ظهور مردم را در تمام زمينههايى كه به بيراهه رفتهاند ارشاد خواهند كرد تا به راه و شيوههاى درست دست يابند؛ چون انحرافات دوران غيبت تنها در احكام دينى نيست چرا كه در اثر جهل و ناآگاهى در عرصههاى سياسى، علمى و صنعتى نيز مردم دچار اشتباهات زيادى مىشوند. طرفداران اين برداشت نيز به برخى از روايات كه مشتمل بر تعابير خاصى هستند تمسك مىجويند. به عنوان مثال از امام صادق7 روايت شده است كه آن حضرت فرمودند:
آن حضرت را مهدى مىگويند چون مردم را به امورى كه گم كردهاند هدايت مىكند
5 اين تعبير شامل انحراف سياسى و اقتصادى و فرهنگى و اجتماعى و... نيز مىشود.
نتيجه آنكه مىتوان گفت چون امام زمان7 به بركت علم بىنظيرى كه مردم را در تمام عرصههاى حيات فردى و اجتماعى و علمى و دينى به راه صحيح هدايت خواهند كرد و آنها را از تمام گمراهىها نجات خواهند داد به اين مناسبت آن حضرت را »مهدى« مىگويند. البته در برخى روايات نيز به اين نكته هم اشاره شده است كه يكى از چيزهاى مخفى كه حضرت مهدى7 مردم را به آن هدايت خواهند كرد. ذخاير زيرزمينى و معادن است كه شايد اين لقب به اين قبيل از عملكردهاى حضرت مهدى7 نيز دلالت داشته باشد.
2. قائم: گرچه همه انبيا و امامان با توجه به شرايطى كه در آن واقع شده بودند قائم به حق بودند امّا حضرت مهدى7 را بالخصوص قائم لقب دادهاند. وقتى ابوحمزه ثمالى به امام محمد باقر7 عرض كردند:
اى فرزند رسول خدا مگر همه شما اهلبيت قيام كننده به حق نيستيد؟
حضرت فرمودند:
چرا همه ما براى حق قيام مىكنيم.
آنگاه ابوحمزه سؤال مىكند:
پس چرا از بين همه اهلبيت فقط به صاحبالامر7 قائم گفته مىشود؟
حضرت باقر7 مىفرمايند:
موقعى كه حضرت سيدالشهداء7 به شهادت رسيدند همه فرشتگان آسمانها از اين پيشامد ناراحت و متألم شدند. خداوند متعال به منظور دلدارى آنها امامان نهگانه از نسل امام حسين7 را به آنها نشان دادند آنگاه كه به مهدى آل محمد9 كه در آن حال مشغول نماز و نيايش به درگاه حضرت حق بودند رسيدند خداوند متعال فرمودند: اين همان قائمى است كه به وسيله قيام او از قاتلان حسين بن على7 انتقام خواهم گرفت.
6 و امام صادق7 در اين باره فرمودهاند:
مهدى7 را به خاطر قيامش براى حق قائم ناميدهاند.
7 بر طبق اين قبيل از روايات چون دوازدهمين جانشين پيامبر اكرم9 بزرگترين حكومت و قيام اصلاحى دينى را در طول تاريخ حيات بشر انجام خواهد داد و در سرتاسر حكومت عدل جهانى اسلام را مستقر خواهد ساخت به آن حضرت لقب »قائم« داده شده است.
در اين باره روايتهاى ديگرى نيز هست كه از بفعد ديگرى اين مطلب را مورد توجه قرار دادهاند كه البته منافاتى با برداشت دسته اول ندارد. بر طبق اين ديدگاه آن حضرت را قائم مىگويند چون سالها پس از غيبت وقتى كه مردم در اثر طول زمان ياد و خاطره آن حضرت را كم كم در اثر مشغول شدن به زينتهاى دنيا فراموش كردند، آن حضرت قيام خواهند كرد و حكومت عدل جهانى را در سرتاسر عالم برقرار خواهند ساخت »قائم« ناميده شده است.
در اين زمينه از پيامبر اكرم9 روايت شده است كه آن حضرت فرمودند:
از اين جهت قائم ما اهلبيت را قائم ناميدهاند كه پس از فراموش شدن نامش قيام مىكند.8
و يا وقتى از امام جواد7 سؤال مىكنند چرا او را قائم مىنامند؟ در جواب مىفرمايند:
زيرا بعد از آنكه نام آن حضرت از خاطرهها فراموش شود و اكثر مفقودين به امامت آن حضرت از دين خدا و اعتقاد به امامت حضرت مهدى7 رويگردان شوند او قيام مىكند.
9 و نقل شده است به محض شنيدن ظهور آن حضرت عدهاى خواهند گفت: در طول اين همه سال چگونه ممكن است او زنده مانده باشد بايد تاكنون استخوانهاى او هم پوسيده شده باشد. چطور ادعا مىكند كه او قيام كرده است؟ امّا در هر حال آن زمانى كه شرايط فراهم گردد و به اذن پروردگار عالم او قيام خواهد كرد. عظيمترين انقلاب قابل تصور را رهبرى خواهد نمود و قافله بشريت را به سعادت واقعى رهنمون خواهد شد.
منتَظَر
از امام جواد علیهالسلام روایت شده است که حضرت مهدی(عج) را منتظَر مینامند؛ چون دوران غیبت برای وی، بسیار طولانی خواهد بود. مخلصان امت با وجود طولانی شدن این دوره، ظهور او را انتظار خواهند کشید، ولی شک کنندگان، دچار تردید خواهند شد و او را انکار خواهند کرد.
همچنین آنحضرت را منتظِر نیز نامیدهاند؛ زیرا وجود مبارک امام زمان(عج) همواره در حال انتظار به سر میبرند، تا اجازه قیام و ظهورشان از سوی خداوند متعال صادر شود. آنگاه ستم را از زمین بزدایند و آن را از عدل و داد پُر سازند.
حجت اللّه
در دستهای از روایتها و دعاها، امام عصر(عج) را حُجّت یا حجّةاللّه نامیدهاند. درباره دلیل این نامگذاری، نظرهای گوناگونی بیان شده است. از جمله گفتهاند: خداوند تبارک و تعالی به وسیله آن حضرت بر بندگانش، اتمام حجّت میکند و به همه پرسشها و شبهههای آنان پاسخ میدهد. به گونهای که در سرپیچی از حق، برای هیچ کس، بهانهای باقی نخواهد ماند. برخی نیز گفتهاند: امام زمان(عج) حجةاللّه است؛ به این معنی که حکومت الهی بر همه خلایق، به دست آن حضرت تحقق خواهد یافت.
صاحب الامر
امام مهدی(عج) را صاحب الامر نیز مینامند؛ زیرا آن حضرت، رهبر و پیشوایی است که خداوند تبارک و تعالی، پیروی از ایشان را بر همه بندگان خود، واجب دانسته است. از جمله در قرآن کریم میفرماید: «ای کسانی که ایمان آوردهاید، از خدا و پیامبرش و صاحبان امر، پیروی کنید».
روایت معتبری در تفسیر این آیه، تصریح دارد که مراد از «اولیالامر»، امامان معصوم و خاندان پیامبر اکرم(ص)اند که نخستین آنان، حضرت علی بن ابیطالب علیهالسلام و واپسین آنان، حجتبن الحسنالعسکری؛ امام زمان(عج) است.
خلف صالح
یکی دیگر از القاب امام زمان(عج)، خلف صالح است که این تعبیر در سخنان ائمه اطهار علیهمالسلام بیشتر به چشم میخورد. امام صادق علیهالسلام در این باره میفرمایند: خلف صالح از فرزندان من است. مهدیِ این امّت اوست. نامش محمد و کنیهاش، ابوالقاسم است که در آخرالزمان، قیام خواهد کرد.
مراد از خلف، جانشین است. آن حضرت را خلف صالح میگویند؛ زیرا جانشین همه انبیا و اوصیای پیشین است و همه دانش، حالتها و ویژگیهای آنان را در خود گرد آورده است. در حدیث «لوح» حضرت صدیقه طاهره(س) در این باره آمده است: آن گاه پس از امام عسکری علیهالسلام این سلسله (امامت) را با پسر و خلف او کامل میکنم. او که برای جهانیان رحمت است. برای اوست کمال صفوت آدم و رفعت ادریس و آرامش نوح و بردباری ابراهیم و شدّت و صلابت موسی و بهای عیسی و صبر ایوب...
بقیّةاللّه
از جمله لقبهای امام زمان(عج)، بقیّةاللّه است. درباره نامیده شدن آن حضرت به این لقب، دیدگاههای گوناگون، مطرح شده است؛ برای مثال، گفتهاند: این تعبیر، واژهای جامع و کامل است که شخصیت و عظمت آن حضرت را بیان میکند؛ زیرا آن حضرت، وارث آدم و یادگار کسی است که ملایکه بر او سجده کردند و همه موجودات در برابر او سر تسلیم فرود آوردند.
همچنین گفتهاند چون آن حضرت قیام کنند، به کعبه تکیه میدهند و نخستین آیهای که به زبان جاری خواهند ساخت، این است: اگر مؤمن باشید، بقیّةاللّه برای شما از هرچیز دیگر، بهتر است. آن گاه خواهد فرمود: منم بقیةاللّه و حجت الهی و خلیفه او برای شما. از آن پس، هرکس که به ایشان سلام کند، از عبارت السّلام علیک یا بقیّةاللّه فی ارضه استفاده میکند.
منتقم
«منتقِم» از دیگر لقبهای حضرت مهدی(عج) است. حضرت رسول اکرم(ص) در اینباره فرمودند: از جمله اوصاف مهدی آل محمّد(عج) این است که انتقام مظلومان را از ستمگران خواهد گرفت. افزون بر این، خود امام عصر(عج) به احمد بن اسحاق نوشتند: من از دشمنان خداوند، انتقام خواهم گرفت.
وارث
در بعضی دعاها و سخنان ائمه علیهمالسلام ، از حضرت مهدی(عج) با عنوان وارث یاد شده است. پیامبر اکرم(ص) در خطبه غدیریه میفرمایند: آن حضرت، وارث علوم، کمالات، مقامات و منزلتهای همه انبیا و اوصیا و پدران بزرگوارش خواهد بود. به عبارت دیگر، همه آنچه انبیا و اوصیا داشتهاند، او یکجا خواهد داشت.
موعود
موعود یکی از نامهای مشهور آن حضرت است که تقریبا در همه ادیان آسمانی به آن معروف است. امام سجاد علیهالسلام در تفسیر آیه وَ ما تُوعَدُون، دلیل این نامگذاری را چنین بیان میفرمایند: مقصود، قیام قائم آل محمد(ص) است که وعده ظهور او به همه پیامبران و امتهای گذشته داده شده است. بنابراین، در زیارت آن حضرت آمده است: سلام بر آن مهدی که خداوند وعده داده است که به واسطه او بین همه مردم، وحدت و یکپارچگی ایجاد کند.
خاتم الاوصی
از جمله لقبهای حضرت مهدی(عج)، خاتمالاوصیاست؛ زیرا آن حضرت، آخرین وصی پیامبر اکرم(ص) و آخرین امام معصومند که با ظهور خود، نظام عدل اسلامی را در سرتاسر جهان، حاکمیت خواهند بخشید. از خدمتگزار امام عسکری علیهالسلام نقل شده است که وقتی به حضور حضرت مهدی(عج) رسیدم، حضرت، خود را با این تعبیرها به من معرفی کردند: منم خاتم الاوصیا که خداوند تبارک و تعالی به واسطه من، بلاها و فتنهها را از خاندان و شیعیانم، برطرف خواهد ساخت.
داعی
در یکی از زیارتها با تعبیر «داعِیَ اللّه» از امام مهدی(عج) یاد شده است: اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا داعِیَ اللّه. درباره دلیل این نامگذاری نقل شده است که آن حضرت از جانب خداوند متعال مأموریت دارند تا مردم را به سوی پروردگارشان فرا خوانند. ایشان در این راه، به اندازهای تلاش خواهند کرد تا آیین الهی در سرتاسر جهان حاکمیّت پیدا کند و جز دین خدا، هیچ مکتب و تفکری، ادعای جهان داری و راهنمایی بشر را نداشته باشد.
برای امام زمان(عج) بیش از سیصد لقب ذکر شده که هر یک بر بعد خاصی از شخصیت و ویژگیهای اخلاقی و روحی آن حضرت دلالت دارد. از جمله آنهاست: مهدی، منصور، قائم، حجتالله، صاحبالامر، خلف صالح، بقیةالله، منتقم، موعود، خاتمالاوصیا، داعی، باسط، ثائر، صاحبالزمان، ولیاللّه، خلیفةالرحمان، برهان، سیّد و منتظر.
باسط
یکی از لقبهای امام زمان(عج) باسط است. باسط یعنی کسی که نعمت و برکات را گسترده میسازد. در زمان حکومت آن حضرت داد در همه جا گسترده خواهد شد. همه مخلوقات در سایه عدالت آن بزرگوار به آرامش و آسایش دست مییابند و از نعمتهای الهی بهرهمند خواهند شد. همچنین احکام حیاتبخش اسلام در سرتاسر عالم مورد توجه قرار گرفته، زمینه تشکیل حکومت واحد جهانی بر اساس قوانین الهی فراهم خواهد آمد. زمین و آسمان برکات خود را در زمان حضرت به مردم ارزانی خواهند داشت. اساس کفر و شرک از بین میرود و همه مردم در سایه آن حضرت تسلیم آیین الهی خواهند شد و حتی درندگان نیز خوی درندگی خویش را کنار خواهند گذاشت.
تمام
هر یک از لقبهای حضرت مهدی(عج) بر گوشهای از ویژگیهای شخصیّت بینظیر آنحضرت دلالت دارد. یکی از لقبهای آن حضرت «تمام» است. امام مهدی(عج) را از آن جهت لقب تمام دادهاند که آن حضرت در کمالات اخلاقی، سجایای انسانی، شرافت نسب و خاندان، شوکت و عظمت، رأفت و محبّت و قدرت و سلطنت تام و بیعیب است و احدی از انبیا و اولیا به آن حدّ دست نیافتهاند و توفیقی که امام زمان(عج) در اجرای احکام الهی پیدا کرده هیچ یک از پیامبران و اوصیا پیدا نکرده است. همچنین میتوان گفت: آن حضرت را تمام نامیدهاند چون وی متمّم و کامل کننده خلافت و حکومت الهی و نیز علوم و کمالات در روی زمین است و از طریق رهنمودها و برنامههای تربیتی و اخلاقی آن حضرت است که بشر به بالاترین درجات کمال روحی و عرفانی دست خواهد یافت.
غائب
از جمله لقبهایی که برای مهدی موعود(عج) ذکر شده لقب غائب است. غائب یعنی غیرظاهر. آن گاه که ستمپیشهگان ظلمتپرست، نورانیّت دوازدهمین حجّت بر حقّ الهی را تاب نیاوردند و با یورش به منزل امام عسکری علیهالسلام در صدد بر آمدند تا منجی عالم بشریت را به قتل برسانند، خداوند متعال به قدرت و حکمت لایزال خویش، زمینه غیبت آخرین حجتش را فراهم ساخت تا با حفظ جان باقی مانده سلسله امامت و سلاله نبوّت نعمت خود را بر انسانهای ستمدیده کامل کند. از آن روز غیبت مصلح بزرگ بشر آغاز شد و امام دوازدهم هم از اینرو به امام غائب معروف شد.
مأمول
مأمول یعنی آرزو شده و کسی که مردم به او امید بستهاند و چشمانتظار اویند. این تعبیر از جمله لقبهای حضرت مهدی(عج) است. همه مردم دنیا چشم انتظار قیام آن منجی بزرگند تا با ظهور خویش ستم و تبعیض و تعدّی را از سرتاسر جهان برطرف ساخته، دنیا را پر از عدل و داد سازد. لقب مأمول به این حقیقت اشاره دارد که چون همه آرزوی ظهور آن حضرت را دارند به او امام مأمول میگویند. در قسمتی از زیارت گرانقدر «سلام علی آل یس» آمده است: «سلام بر تو ای امام امین. درود بر تو ای مقدّم بر همه عالم که تمام مخلوقات در آرزوی تو به سر میبرند».
ناطق
یکی از لقبهای معروف امام زمان(عج) لقب «ناطق» است. در زیارت عاشورا آمده است: «ان یرزقنی طلب ثارکم مع امام مهدی ناطق؛ از خداوند متعال درخواست میکنم که توفیق انتقام گرفتن از دشمنان شما را به همراه امام و راهنمای ناطق روزیام کند». لقب ناطق را رسولخدا(ص) به حضرت مهدی(عج) دادند و در حدیثی در معرفی تکتک ائمه اطهار علیهمالسلام ، بیان فرمودند. این لقب از آن رو به امام عصر(عج) داده شده است که ائمه قبلی بر اثر تسلط دشمنان، بسیاری از امور و اسرار را نمیتوانستند بیان کنند؛ چون خطرهای فراوانی اساس اسلام را تهدید میکرد. اما حضرت مهدی(عج) وقتی ظهور کنند از چنان قدرت و عظمتی برخوردار خواهند بود که تمام طاغوتها را سرکوب کرده، همه علوم و معارف را بدون هیچگونه نگرانی بیان، و حکم خداوند را جاری میفرمایند.
نور آل محمد(ص)
«نور آل محمد» از لقبهای حضرت مهدی(عج) است که ریشه قرآنی دارد. توضیح آنکه هرچند نام امام زمان(عج) در قرآن کریم ذکر نشده است ولی در روایات مربوط به تفسیر آیات، در موارد متعدد برخی از آیات به اعمال و ویژگیهای آنحضرت تفسیر یا تأویل یا تطبیق شده است؛ به عنوان مثال آیاتی چون واللّه متمّ نوره (خدا نور خودش را کامل خواهد ساخت) یا اشرقت الارض بِنور ربّها (زمین به نور پروردگارش روشن میگردد) و یهدی اللّه بنوره من یشاء (خداوند هرکس را که بخواهد با نور خودش هدایت میکند) به ولایت حضرت قائم(عج) و ظهور و ارشادات آن حضرت تفسیر شده است.
پىنوشتها:
1. عقدالدرر، باب 3، ص40؛ اثباةالهداة، ج7، ص110 و 169.
2. منتخبالاثر، ص98.
3. بحارالانوار، ج51، ص29.
4. اثباةالهداة، ج7، ص110.
5. بحارالانوار، ج51، ص28.
6. همان، ص30.
7. معانىالاخبار، ص65.
8. كمالالدين، ص378.
ادامه دارد..............
به امید ظهور آقا
